آیا ویپ از سیگار کم‌ضررتر است؟ بررسی علمی برای سیگاری‌ها

کم‌ضررتر یعنی چه: سه سناریوی واقعی، نه یک حکم کلی

پاسخ به این سؤال به الگوی مصرف بستگی دارد. نمی‌توان بدون توجه به اینکه فرد سیگار می‌کشد، ویپ استفاده می‌کند یا هر دو را با هم مصرف می‌کند، درباره میزان خطر یک حکم واحد داد.

شواهد و ارزیابی‌های به‌روز بریتانیا نیز میان این سه وضعیت تفاوت می‌گذارند: برای فرد سیگاری، جایگزینی کامل می‌تواند کم‌ضررتر از ادامه سیگار باشد؛ اما خطر صفر نیست و درباره آثار بسیار طولانی‌مدت هنوز به داده‌های بیشتری نیاز داریم. بنابراین «کم‌ضررتر» را با «بی‌ضرر» یکی نگیرید.

جدول مواجهه با مواد مضر: سیگار، ویپ و مصرف هم‌زمان

کم‌ضررتر بودن به این معنا نیست که بدن یا ریه «پاک» می‌شود؛ منظور این است که با حذف احتراق، مواجهه با بسیاری از مواد مضر کاهش پیدا می‌کند. آئروسل ویپ نیز بی‌اثر نیست و بسته به مایع، دستگاه و شرایط استفاده می‌تواند حاوی نیکوتین، مواد پایه، طعم‌دهنده‌ها و برخی محصولات حاصل از حرارت باشد.

شواهد مرورشده توسط نهادهایی مانند Royal College of Physicians نشان می‌دهد که حذف احتراق، بخش مهمی از تفاوت خطر میان سیگار و ویپ را توضیح می‌دهد. در عین حال، آئروسل ویپ حاوی مواد شیمیایی است و نمی‌توان آن را با هوای معمولی یکی دانست.

نیکوتین نیز ماده‌ای اعتیادآور است و می‌تواند روی قلب و عروق اثر بگذارد. بنابراین کاهش مواجهه با محصولات احتراق به معنی بی‌ضرر شدن خود نیکوتین نیست.

احتراق در برابر گرم شدن مایع: چرا تفاوت اصلی مهم است؟

تفاوت مهم میان سیگار و ویپ این است که در سیگار توتون می‌سوزد، اما در ویپ مایع توسط کویل گرم شده و به آئروسل تبدیل می‌شود. احتراق توتون مجموعه بزرگی از مواد و محصولات جانبی ایجاد می‌کند که سهم مهمی در آسیب‌های سیگار دارند.

وقتی توتون نمی‌سوزد، قطران و مونوکسید کربن ناشی از احتراق سیگار نیز به همان شکل تولید نمی‌شوند. همین حذف احتراق یکی از دلایل اصلی کم‌ضررتر بودن ویپ نسبت به ادامه سیگار در ارزیابی‌های کاهش آسیب است.

اما حذف احتراق به معنی بی‌خطر شدن آئروسل نیست. مایع ویپ معمولاً شامل پروپیلن گلیکول، گلیسیرین گیاهی، طعم‌دهنده و در بسیاری از محصولات نیکوتین است. نوع مایع، دمای کویل و شرایط استفاده می‌توانند بر ترکیبات موجود در آئروسل اثر بگذارند.

یکی از مشکلاتی که در مطالعات آزمایشگاهی بررسی شده، افزایش برخی آلدئیدها در شرایط حرارت بیش از حد یا «پاف خشک» است. در این وضعیت، کویل و پنبه به‌اندازه کافی با مایع اشباع نیستند و دمای سیستم بالا می‌رود. بنابراین اگر طعم سوختگی احساس می‌کنید، بهتر است ادامه مصرف ندهید و وضعیت کویل و مایع را بررسی کنید.

رقم 95 درصد از کجا آمد؟

عبارت «ویپ 95 درصد کم‌ضررتر از سیگار است» از یک ارزیابی منتشرشده در بریتانیا در سال 2015 وارد بحث عمومی شد. این عدد اندازه‌گیری مستقیم میزان سرطان، بیماری قلبی یا مرگ‌ومیر در مصرف‌کنندگان نبود؛ بلکه نتیجه یک ارزیابی کارشناسی از تفاوت نسبی خطر بود.

همان زمان، این برآورد با انتقادهایی روبه‌رو شد، چون بر پایه یک مدل ارزیابی چندمعیاره بود و نه دهه‌ها داده انسانی درباره پیامدهای طولانی‌مدت. بنابراین استفاده از «95 درصد» به‌عنوان یک عدد دقیق و ثابت برای بدن هر فرد، از نظر علمی مناسب نیست.

راهنماهای جدیدتر معمولاً به‌جای تکرار این درصد، از عبارتی مانند «کم‌ضررتر از سیگار» استفاده می‌کنند و هم‌زمان تأکید دارند که ویپ بی‌خطر نیست. نتیجه مهم برای یک فرد سیگاری این است که جایگزینی کامل با ویپ می‌تواند با ادامه سیگار تفاوت داشته باشد، اما نباید این تفاوت را به یک درصد ثابت تقلیل داد.

آیا ویپ سرطان‌زا است؟ تفاوت بین نشانگرهای آسیب و بروز سرطان

برای پاسخ به این سؤال باید بین دو موضوع تفاوت بگذاریم: یکی وجود مواد یا تغییراتی که می‌توانند با آسیب سلولی، استرس اکسیداتیو یا آسیب DNA مرتبط باشند و دیگری اثبات افزایش سرطان در جمعیت انسان طی چند دهه. درباره سیگار برای بخش دوم شواهد بسیار گسترده‌ای داریم، اما سابقه مصرف گسترده ویپ کوتاه‌تر است.

پژوهش‌های آزمایشگاهی و برخی مرورها نشان داده‌اند که آئروسل ویپ می‌تواند با استرس اکسیداتیو، آسیب سلولی و بعضی نشانگرهای مرتبط با خطر سرطان همراه باشد. این یافته‌ها مهم‌اند، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که ویپ در انسان دقیقاً همان الگوی سرطان‌زایی سیگار را ایجاد می‌کند.

از طرف دیگر، نبود شواهد کافی از افزایش سرطان در بلندمدت به معنی «غیرسرطان‌زا بودن» ویپ نیست. برای تعیین دقیق خطرات چندده‌ساله، به مطالعات طولانی‌تر و داده‌های انسانی بیشتری نیاز داریم.

بنابراین پاسخ دقیق این نیست که «ویپ سرطان‌زا نیست». پاسخ دقیق‌تر این است که خطر بلندمدت سرطان ناشی از ویپ هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است، اما شواهد موجود هم دلیلی برای بی‌خطر دانستن آن به دست نمی‌دهند.

EVALI و ریه پاپ‌کورنی: دو موضوع متفاوت

EVALI به آسیب حاد ریوی مرتبط با استفاده از بعضی محصولات ویپ یا سیگار الکترونیکی گفته می‌شود. در شیوع سال 2019 در آمریکا، بررسی‌های CDC ارتباط بسیار نزدیکی میان موارد بیماری و محصولات حاوی THC، به‌ویژه کارتریج‌های غیررسمی حاوی ویتامین E استات، پیدا کردند.

بنابراین EVALI را نباید بدون توضیح، معادل «ویپ نیکوتینی استاندارد فروشگاهی» دانست. با این حال، این تجربه نشان داد که استفاده از محصولات ناشناخته، کارتریج‌های غیررسمی یا افزودنی‌هایی که برای استنشاق طراحی نشده‌اند می‌تواند خطر جدی ایجاد کند.

ویتامین E استات در بررسی‌های مربوط به شیوع EVALI ارتباط نزدیکی با بسیاری از موارد داشت، اما این به معنی بی‌خطر بودن تمام مواد یا تمام محصولات ویپ نیست. بهتر است هیچ مایع ناشناخته، روغن یا ترکیب خانگی به دستگاه اضافه نشود.

«ریه پاپ‌کورنی» نیز موضوع دیگری است. این اصطلاح معمولاً به برونشیولیت انسدادی اشاره دارد و در گذشته با مواجهه شغلی با برخی مواد شیمیایی، از جمله دی‌استیل، مطرح شده است. وجود دی‌استیل در بعضی محصولات ویپ در مطالعات آزمایشگاهی و بررسی ترکیبات گزارش شده، اما این به معنی ابتلای خودکار هر مصرف‌کننده به ریه پاپ‌کورنی نیست. EVALI و برونشیولیت انسدادی را نباید یک بیماری واحد معرفی کرد.

پیام عملی این بخش ساده است: ویپ نیکوتینی استاندارد را با کارتریج غیررسمی THC یکی ندانید و هیچ روغن یا افزودنی ناشناخته‌ای به مایع ویپ اضافه نکنید.

مصرف هم‌زمان ویپ و سیگار چرا جایگزینی کامل محسوب نمی‌شود؟

یکی از الگوهای رایج این است که فرد بخشی از روز سیگار می‌کشد و در زمان‌های دیگر از ویپ استفاده می‌کند. این کار ممکن است تعداد سیگارها را کاهش دهد، اما به معنی حذف دود توتون نیست. تا زمانی که سیگار مصرف می‌شود، محصولات حاصل از احتراق همچنان وارد بدن می‌شوند.

به همین دلیل، در بحث کاهش آسیب باید بین «کم کردن تعداد سیگار» و «جایگزینی کامل» تفاوت گذاشت. شواهد موجود نیز نشان نمی‌دهند که مصرف هم‌زمان دقیقاً همان مزایای جایگزینی کامل را ایجاد می‌کند و برخی مطالعات آن را با پیامدهای نامطلوب مرتبط دانسته‌اند.

اگر هدف ترک کامل سیگار است، مهم‌تر از انتخاب برند این است که یک برنامه واقعی برای قطع سیگار وجود داشته باشد. اگر ویپ نتواند جایگزین سیگار شود، ممکن است فرد در عمل دو منبع نیکوتین و دو الگوی مصرف را هم‌زمان حفظ کند.

نیکوتین، قلب و عروق: کم‌ضررتر بودن به معنی بی‌خطر بودن نیست

نیکوتین ماده‌ای اعتیادآور است و می‌تواند به‌طور موقت ضربان قلب و فشار خون را افزایش دهد و روی عروق اثر بگذارد. این بخش از اثر نیکوتین در سیگار و ویپ نیکوتینی مشترک است. بنابراین حذف دود سیگار به معنی حذف تمام اثرات نیکوتین نیست.

در سیگار، علاوه بر نیکوتین، مونوکسید کربن و مواد حاصل از احتراق نیز به قلب و عروق آسیب می‌زنند. در ویپ، این محصولات احتراق به شکل معمول وجود ندارند و همین موضوع بخشی از تفاوت خطر را توضیح می‌دهد. با این حال، درباره اثرات قلبی بسیار طولانی‌مدت ویپ هنوز به داده‌های بیشتری نیاز داریم.

اگر بیماری قلبی، فشار خون کنترل‌نشده، سابقه سکته یا بیماری تنفسی دارید، درباره مصرف نیکوتین و روش ترک سیگار بهتر است با پزشک مشورت کنید. ویپ درمان بیماری قلبی نیست.

همچنین اگر پس از مصرف نیکوتین دچار تهوع، سرگیجه، سردرد، تپش قلب یا علائم ناخوشایند دیگری می‌شوید، افزایش خودسرانه غلظت نیکوتین تصمیم مناسبی نیست و بهتر است علت علائم بررسی شود.

چه کسانی نباید سراغ ویپ بروند؟

کاهش آسیب در درجه اول درباره فردی مطرح است که در حال حاضر سیگار می‌کشد و می‌خواهد آن را کنار بگذارد. برای فردی که سیگار نمی‌کشد، شروع ویپ مزیت کاهش آسیب ایجاد نمی‌کند.

• نوجوانان: نیکوتین اعتیادآور است و مصرف آن در دوران رشد با نگرانی‌های ویژه‌ای همراه است. نوجوانان نباید مصرف محصولات نیکوتینی را شروع کنند.
• غیرسیگاری‌ها: شروع ویپ چیزی را جایگزین نمی‌کند و فقط یک مواجهه جدید با نیکوتین و آئروسل ایجاد می‌کند.
• بارداری: نیکوتین در بارداری بی‌خطر تلقی نمی‌شود و درباره ایمنی ویپ در این دوره شواهد کافی وجود ندارد. برای ترک سیگار در دوران بارداری، روش مناسب باید با پزشک یا ماما انتخاب شود.
• افراد دارای بیماری قلبی یا تنفسی: درباره مصرف نیکوتین و محصولات استنشاقی، تصمیم را به توصیه عمومی فروشگاهی محدود نکنید و با پزشک مشورت کنید.

هدف این بخش ترساندن فرد سیگاری و برگرداندن او به سیگار نیست؛ هدف این است که تفاوت میان «جایگزینی سیگار برای فرد سیگاری» و «شروع مصرف نیکوتین توسط فرد غیرسیگاری» روشن بماند.

الگوی مشتری سیگاری در مشاوره حضوری

یکی از مهم‌ترین نکات در مشاوره این است که سؤال درباره سلامت را از سؤال درباره خرید جدا کنیم. کسی که می‌پرسد «ویپ کم‌ضررتر است؟» ممکن است در واقع بخواهد بداند آیا جایگزینی سیگار برایش تصمیم مناسبی است یا نه.

سه مشکل عملی بیشتر از بقیه تکرار می‌شوند: مایع نامناسب یا ناشناخته، دستگاهی که با الگوی کام فرد هماهنگ نیست، و استفاده نادرست از کویل. در چنین شرایطی، تجربه بد ویپ می‌تواند فرد را دوباره به سیگار برگرداند. انتخاب درست دستگاه و مایع اهمیت دارد، اما نباید آن را با توصیه پزشکی اشتباه گرفت.

اگر تصمیم به جایگزینی کامل گرفته‌اید، ابتدا مشخص کنید چه نوع تجربه‌ای می‌خواهید. برای کام MTL و بخار کمتر، پادها رایج‌ترند؛ برای بخار بیشتر، دستگاه‌های ساب‌اهم با جویس فری‌بیس استفاده می‌شوند. جزئیات این انتخاب را می‌توانید در تفاوت پاد، پادماد و ویپ و راهنمای خرید پاد برای تازه‌کار ببینید.